Azərbaycanın rəqəmsal gələcəyi
Prezident İlham Əliyev: “Rəqəmsal inkişaf məsələsi bizim gələcək inkişafımızı böyük dərəcədə şərtləndirəcək”
Müasir dünyada rəqəmsal transformasiya dövlət siyasətinin əsas sütunlarından biridir. Qlobal miqyasda rəqəmsal iqtisadiyyat sürətlə genişlənir, innovasiyalar isə ənənəvi iqtisadi modelləri dəyişir. Süni intellekt, böyük verilənlər (Big Data), bulud texnologiyaları və avtomatlaşdırma artıq inkişaf etmiş ölkələrin əsas rəqabət üstünlüyünə çevrilib. Prezident İlham Əliyev tərəfindən “Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” adlı vahid fəaliyyət planına həsr olunmuş müşavirədə səsləndirilən fikirlər ölkənin gələcək inkişaf trayektoriyasının əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, süni intellektin tətbiqi, data mərkəzlərinin yaradılması və rəqəmsallaşma ilə bağlı islahatlar artıq təkcə texnoloji yenilik deyil, ölkələrin iqtisadi, sosial və siyasi gücünü müəyyən edən əsas amillərə çevrilib.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında xüsusi olaraq qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan da bu qlobal trendlərdən kənarda qala bilməz. Rəqəmsal inkişaf məsələsinin əsas prioritetlər siyahısına daxil edilməsi ölkənin uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlığı və rəqabət qabiliyyəti baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Süni intellekt (AI) artıq bir çox sahələrdə insan əməyini tamamlayan və məhsuldarlığı artıran əsas texnologiyadır. Səhiyyə, kənd təsərrüfatı, maliyyə sektoru, nəqliyyat, təhsil və dövlət idarəçiliyi sahələrində AI əsaslı həllər daha effektiv qərarvermə və resursların optimal idarə olunmasına imkan yaradır. Azərbaycan üçün süni intellektin tətbiqi bir neçə istiqamətdə strateji üstünlük yarada bilər: dövlət xidmətlərinin optimallaşdırılması və vətəndaş məmnuniyyətinin artırılması, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafı, startap ekosisteminin gücləndirilməsi, kibertəhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi. Bu sahədə yerli kadr potensialının hazırlanması və beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Rəqəmsal transformasiyanın əsas dayağı güclü infrastruktur və etibarlı data mərkəzləridir. Data mərkəzləri dövlət və özəl sektorun informasiya sistemlərinin təhlükəsiz və fasiləsiz fəaliyyətini təmin edir. Eyni zamanda, regionda rəqəmsal xidmətlər üçün hub rolunu oynamaq perspektivi Azərbaycanın geostrateji mövqeyi ilə də uzlaşır. Müasir və enerji baxımından səmərəli data mərkəzlərinin yaradılması məlumat təhlükəsizliyini təmin edir. Xarici investisiyalar üçün əlverişli mühit yaradır. Rəqəmsal xidmət ixracını mümkün edir. Dövlət xidmətlərinin dayanıqlığını artırır. Bu baxımdan, rəqəmsal infrastrukturun inkişafı yalnız texniki məsələ deyil, həm də milli təhlükəsizlik və iqtisadi strategiyanın bir hissəsidir.
Texnologiyanın tətbiqi ilə yanaşı, idarəetmə sistemində çevik və innovativ yanaşmaların formalaşdırılması vacibdir. Rəqəmsallaşma dövlət strukturlarında şəffaflığın artırılmasına, bürokratik prosedurların azaldılmasına və korrupsiya risklərinin minimuma endirilməsinə xidmət edir. Elektron hökumət sistemlərinin inkişafı, vahid rəqəmsal platformaların yaradılması və məlumat bazalarının inteqrasiyası idarəetmədə keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Bu proses həm də vətəndaş-dövlət münasibətlərini daha operativ və səmərəli edir.
Prezident İlham Əliyev tərəfindən səsləndirilən fikirlər bir daha göstərir ki, rəqəmsal transformasiyanın uğuru ilk növbədə insan kapitalından asılıdır. Süni intellekt, böyük verilənlər, kibertəhlükəsizlik və digər yüksək texnologiyalar sahəsində dayanıqlı inkişaf üçün əsas vəzifələrdən biri məhz peşəkar kadr hazırlığıdır. Çünki texnologiyanı yaradan, tətbiq edən və inkişaf etdirən məhz insandır. Rəqəmsal inkişaf yalnız texnologiya ilə məhdudlaşmır. Əsas faktor insan kapitalıdır. Gənclərin İT sahəsinə yönləndirilməsi, proqramlaşdırma və süni intellekt üzrə təhsil imkanlarının genişləndirilməsi, universitet-sənaye əməkdaşlığının gücləndirilməsi mühüm rol oynayır. Peşəkar kadr hazırlığı olmadan rəqəmsal strategiyanın uğurlu icrası mümkün deyil. Buna görə də təhsil sistemində rəqəmsal bacarıqların artırılması prioritet olmalıdır. Rəqəmsallaşma uzunmüddətli və davamlı prosesdir. Bu proses yalnız texniki infrastrukturun qurulması ilə bitmir. Əgər həmin infrastrukturu idarə edəcək, inkişaf etdirəcək və yeniliklər tətbiq edəcək mütəxəssislər yoxdursa, qoyulan investisiyalar gözlənilən nəticəni verməyəcək. Müasir dövrdə əmək bazarında ən çox tələb olunan ixtisaslar informasiya texnologiyaları, proqramlaşdırma, süni intellekt mühəndisliyi, data analitikası, kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal idarəetmə sahələridir. Bu sahələrdə kadr çatışmazlığı qlobal problemə çevrilib. Azərbaycan da gələcəkdə bu problemin təsirini yaşamamaq üçün indidən sistemli addımlar atmalıdır.
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən ali məktəblər rəqəmsal ixtisasların inkişafında əsas platformadır. Universitetlər süni intellekt və data elmi üzrə yeni ixtisaslar açmalı, mövcud proqramları beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırmalı və praktiki bacarıqlara üstünlük verməlidir. Tədris proqramları yalnız nəzəri biliklərlə məhdudlaşmamalı, real layihələr və sənaye əməkdaşlığı ilə zənginləşdirilməlidir. Universitet–sənaye tərəfdaşlığı tələbələrin iş bazarına hazır şəkildə daxil olmasına imkan yaradır. Eyni zamanda, laboratoriyaların yaradılması, startap mərkəzlərinin təşkili və innovasiya ekosisteminin gücləndirilməsi ali məktəblərin əsas prioritetlərindən olmalıdır.
Kadr hazırlığı rəqəmsal inkişaf strategiyasının mərkəzində dayanmalıdır. Ali məktəblərdə ixtisasların yenilənməsi, xaricdə təhsil proqramlarının gücləndirilməsi, orta məktəblərdə erkən rəqəmsal savadlılığın formalaşdırılması və müəllim hazırlığının təkmilləşdirilməsi kompleks şəkildə həyata keçirilməlidir. Rəqəmsal gələcəyin qurulması üçün əsas sərmayə insan kapitalına yönəldilməlidir. Çünki güclü texnologiya yalnız güclü kadr potensialı ilə real nəticə verə bilər. Bu istiqamətdə atılan sistemli və davamlı addımlar Azərbaycanın gələcək inkişafını təmin edən ən mühüm strateji faktor olacaq.
Prezident İlham Əliyevin müşavirədə səsləndirdiyi fikirlər göstərir ki, Azərbaycan artıq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur. Enerji resurslarına əsaslanan iqtisadi model tədricən innovasiya və texnologiyaya əsaslanan model ilə tamamlanmalıdır.
“Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” vahid fəaliyyət planı ölkənin rəqəmsal transformasiya prosesini sistemli və koordinasiyalı şəkildə həyata keçirməyə imkan verəcək. Bu isə öz növbəsində dayanıqlı iqtisadi artım, yüksək texnologiyalı sənayelərin inkişafı, qlobal rəqabət qabiliyyətinin artması, regionda texnoloji liderlik mövqeyinin güclənməsi kimi mühüm nəticələrə gətirib çıxara bilər.
Rəqəmsal inkişaf artıq seçim deyil, zərurətdir. Süni intellekt, data mərkəzləri və institusional islahatlar Azərbaycanın gələcək onilliklərdəki iqtisadi və sosial inkişafının əsas istiqamətlərini müəyyən edəcək. Dövlət səviyyəsində bu sahənin prioritet elan edilməsi ölkənin uzunmüddətli strateji maraqlarına tam cavab verir və yeni rəqəmsal dövrün əsasını qoyur.
Qasımov Səyavuş Kamran oğlu, Avrasiya Universitetinin rektoru, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent