Gələcək nəsillər üçün mühüm dərs
Prezident İlham Əliyev: “1918-ci ilin mart-iyul aylarında erməni quldur dəstələri Azərbaycanın demək olar ki, bütün ərazilərində dinc əhaliyə qarşı soyqırımı törətmişlər”
31 mart tarixi Azərbaycanda hər il faciəvi və eyni zamanda ibrətamiz bir gün kimi qeyd olunur. Bu gün 1918-ci il Mart hadisələri zamanı azərbaycanlı dinc əhaliyə qarşı törədilmiş kütləvi qırğınların xatirəsinə həsr olunmuşdur. Bu hadisələr XX əsrin əvvəllərində regionda baş verən siyasi qarışıqlıq, hakimiyyət uğrunda mübarizə və etnik qarşıdurmalar fonunda baş vermişdir. 1917-ci ildə Rusiyada baş vermiş Oktyabr inqilabı nəticəsində imperiya dağılmış, onun tərkibində olan ərazilərdə hakimiyyət boşluğu yaranmışdı. Bu boşluq müxtəlif siyasi qüvvələrin, o cümlədən bolşeviklərin və millətçi silahlı dəstələrin fəallaşmasına səbəb oldu. Bakı şəhərində hakimiyyət əsasən bolşeviklərin və erməni daşnak silahlı birləşmələrinin əlində idi.
1918-ci ilin mart ayının son günlərində Bakı şəhərində vəziyyət gərginləşdi. Bakı Soveti rəhbərliyi altında olan silahlı qüvvələr şəhərdə yaşayan azərbaycanlı əhaliyə qarşı genişmiqyaslı hücumlara başladılar. Bu hadisələr tarixə “Mart qırğınları” kimi daxil olmuşdur. Qısa müddət ərzində Bakı şəhərində minlərlə dinc sakin qətlə yetirildi. Evlər yandırıldı, məscidlər və digər dini abidələr dağıdıldı. İnsanlar yalnız etnik və dini mənsubiyyətlərinə görə hədəf alınırdı. Faciə yalnız Bakı ilə məhdudlaşmadı. Qırğınlar Bakı quberniyasının müxtəlif bölgələrinə yayıldı. Şamaxı – şəhər demək olar ki, tamamilə dağıdılmış, minlərlə insan öldürülmüşdür. Quba – burada kütləvi məzarlıqlar sonradan aşkarlanmış və qırğınların miqyası sübut edilmişdir. Salyan və Lənkəran – bölgələrdə də dinc əhali amansız şəkildə qətlə yetirilmişdir. Bu ərazilərdə qadınlar, uşaqlar və yaşlılar xüsusi qəddarlıqla öldürülmüş, insanlara işgəncələr verilmiş, bəzən onların bədən üzvləri kəsilmiş və fiziki qüsurlar yetirilmişdir.
Mart-aprel aylarında baş verən hadisələr sırf hərbi əməliyyat xarakteri daşımırdı. Bu, sistemli şəkildə həyata keçirilən etnik təmizləmə siyasəti idi. Qırğınlar zamanı dinc əhali məqsədli şəkildə hədəf alınmışdır. İnsanlara qarşı qeyri-insani işgəncələr tətbiq olunmuşdur. Mədəni və dini irs məhv edilmişdir. Yaşayış məntəqələri yerlə-yeksan edilmişdir. Bu faktlar hadisələrin sadəcə qarşıdurma deyil, planlı qırğın olduğunu göstərir.
Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu hadisələrə dövlət səviyyəsində hüquqi qiymət verilmişdir. 1998-ci ildə Heydər Əliyev tərəfindən 31 mart “Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü” elan edilmişdir. Bu qərar tarixi həqiqətlərin tanıdılması və qurbanların xatirəsinin əbədiləşdirilməsi baxımından mühüm addım olmuşdur. Ulu Öndər Heydər Əliyev bu soyqırımı haqqında demişdir: “1998-ci ildən başlayaraq hər il 31 mart azərbaycanlıların soyqırımı günü kimi dövlət səviyyəsində qeyd olunur. Həmin gün soyqırımı qurbanlarının anma tədbirləri keçirilir, dünya ictimaiyyətinin diqqəti xalqımıza qarşı aparılan cinayətkar siyasətə cəlb olunur. Həm də qeyd olunmalıdır ki, xalqımıza qarşı yeridilmiş soyqırımı siyasətinin uzun tarixi olsa da, bu barədə əsl həqiqətlər yalnız Azərbaycan rəhbərliyinin qətiyyəti sayəsində son illərdə dünya ictimai fikrinə çatdırılmağa başlamışdır. Bu işdə Azərbaycan vətəndaşlarının, ictimaiyyətin, xarici ölkələrdəki azərbaycanlı icmalarının üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Xalqımıza qarşı törədilmiş soyqırımı haqqında həqiqətləri real faktlar, dəlillər əsasında dünya dövlətlərinə, nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlara çatdırmaq, saxta erməni təbliğatı nəticəsində formalaşmış yalan təsəvvürləri dəyişdirmək, ona hüquqi-siyasi qiymət verdirmək nə qədər çətin olsa da, şərəfli və müqəddəs bir iş kimi bu gün də, gələcəkdə də davam etdirilməlidir. Bu, soyqırımı qurbanlarının xatirəsi qarşısında indiki nəslin müqəddəs borcudur”.
2007-ci ildə Quba kütləvi məzarlığı aşkar edilmişdir. Bu məzarlıq 1918-ci il hadisələrinin canlı sübutu hesab olunur. Burada yüzlərlə insanın qalıqları tapılmış, onların zorakılıqla öldürüldüyü müəyyən edilmişdir. Bu tapıntı tarixçilər üçün mühüm dəlil rolunu oynayır. Məzarlıqdan tapılan insanların cəsədləri üzərində tibbi ekspertiza, antropoloji araşdırmalar aparıldı. Məzarlıqda 500-dək insan kəlləsi vardı. Onlardan 50-dən çoxu uşaqlara, 100-dən çoxu qadınlara aid idi. Bu adamların 1918-ci ildə ermənilərin Qubada törətdiyi soyqırımı qurbanları olduğu sübuta yetirildi. Bu həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, Azərbaycan xalqının gələcək nəsillərinin milli yaddaşının qorunması və soyqırımı qurbanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 30 dekabr 2009-cu il tarixli Sərəncamı ilə Quba şəhərində “Soyqırımı memorial kompleksi“nin yaradılmasına qərar vermişdir. Memorial kompleks 2012-2013-cü illərdə Quba şəhərində Qudyalçayın sol sahilində inşa edilmiş və 2013-cü il sentyabrın 18-də açılmışdır. Kompleksin ümumi sahəsi 3,5 hektardır və 5 hissədən ibarətdir.
Prezident İlham Əliyev Soyqırımı memorial kompleksinin açılışı zamanı demişdir: “1918-ci ilin mart-iyul aylarında erməni quldur dəstələri Azərbaycanın demək olar ki, bütün ərazilərində dinc əhaliyə qarşı soyqırımı törətmişlər. Beş ay ərzində 50 mindən çox soydaşımız erməni faşizminin qurbanı olmuşdur. Bakıda, Qubada, Şamaxıda, Qusarda, İrəvanda, Naxçıvanda, Zəngəzurda, Qarabağda, Lənkəranda, demək olar ki, bütün Azərbaycan torpaqlarında bizə qarşı soyqırımı törədilmişdir… Bakı soyqırımı, Quba soyqırımı, İkinci Dünya müharibəsində erməni faşizminin törətdiyi cinayətlər və keçən əsrin sonlarında növbəti dəfə erməni faşizminin təzahürləri Azərbaycan tarix elmində geniş şəkildə tədqiq edilməlidir”.
31 Mart hadisələri Azərbaycan xalqının yaddaşında silinməz iz buraxmış faciələrdən biridir. Bu hadisələr təkcə keçmişin ağrılı səhifəsi deyil, həm də gələcək nəsillər üçün mühüm dərsdir. Tarixi həqiqətlərin öyrənilməsi və dünyaya çatdırılması bu cür faciələrin təkrarlanmaması üçün vacibdir. Bu gün Azərbaycan xalqı həmin hadisələrdə həyatını itirmiş minlərlə günahsız insanın xatirəsini ehtiramla yad edir və onların ruhuna dualar oxuyur.
Rüstəmova Aybəniz Vilayət qızı, Avrasiya universitetinin Humanitar fənlər və regionşünaslıq kafedrasının müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent