Aktual Bu gün, 13:36 Azərbaycanın texnoloji suverenlik strategiyası 

XXI əsrin üçüncü onilliyində dövlətlərin qüdrəti yalnız hərbi, iqtisadi və ya siyasi potensialı ilə deyil, eyni zamanda rəqəmsal imkanları, texnoloji müstəqilliyi və məlumat resurslarını idarəetmə qabiliyyəti ilə ölçülür. Qlobal rəqabətin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilən rəqəmsallaşma artıq sadəcə texnoloji yenilənmə deyil, milli təhlükəsizlik, iqtisadi dayanıqlılıq və dövlət suverenliyinin ayrılmaz komponentidir.

Azərbaycan Respublikasında son illərdə həyata keçirilən rəqəmsal transformasiya siyasəti məhz bu strateji yanaşmanın tərkib hissəsi kimi formalaşdırılır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkədə rəqəmsal inkişaf, süni intellekt, innovasiya və kibertəhlükəsizlik sahələrində başlanılan yeni mərhələ Azərbaycanın post-neft inkişaf modelinin mühüm sütunlarından birinə çevrilməkdədir.

2026-cı ildə yaradılmış Rəqəmsal İnkişaf Şurası və təsdiqlənmiş “Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026–2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı” bu baxımdan yalnız texniki tədbirlər toplusu deyil, dövlət idarəçiliyinin yeni fəlsəfəsini müəyyən edən strateji sənəd kimi qiymətləndirilməlidir. Sənəd ilk dəfə olaraq rəqəmsallaşma, innovasiya, süni intellekt və kibertəhlükəsizliyi vahid idarəetmə modelində birləşdirərək uzunmüddətli inkişaf konsepsiyasını ortaya qoyur.

Bu yanaşmanın ən mühüm cəhətlərindən biri rəqəmsal inkişafın ayrıca sektor kimi deyil, bütün dövlət institutlarını əhatə edən horizontal transformasiya mexanizmi kimi nəzərdən keçirilməsidir. Dövlət xidmətləri, təhsil, səhiyyə, biznes mühiti, sosial müdafiə sistemi və təhlükəsizlik infrastrukturu vahid rəqəmsal ekosistemə inteqrasiya edilir.

Rəqəmsallaşmanın əsas məqsədi yalnız xidmətlərin elektronlaşdırılması deyil. Əsas hədəf dövlətlə vətəndaş arasında münasibətlərin mahiyyətini dəyişməkdir.

Uzun illər ərzində vətəndaş dövlət xidmətlərindən yararlanmaq üçün müxtəlif qurumlara müraciət etməli, çoxsaylı sənədlər toplamalı və mürəkkəb prosedurlardan keçməli olurdu. Yeni model isə dövlət xidmətlərinin vətəndaşı axtarması prinsipinə əsaslanır.

“mygov” və “mygov Biznes” platformalarının formalaşdırılması məhz bu məqsədə xidmət edir. Ayrı-ayrı qurumların tətbiq və portallarının vahid sistemə inteqrasiyası nəticəsində dövlət xidmətləri bir məkanda cəmləşdirilir. Bu isə təkcə rahatlıq deyil, həm də idarəetmənin səmərəliliyinin artırılması deməkdir.

Proaktiv xidmətlərin genişləndirilməsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Pensiya təyinatı, sosial ödənişlər, sənədlərin yenilənməsi və digər xidmətlərin vətəndaş müraciəti olmadan təqdim edilməsi dövlət idarəçiliyində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcı hesab edilə bilər. Bu yanaşma korrupsiya risklərini azaldır, bürokratik maneələri aradan qaldırır və dövlətə olan etimadı gücləndirir.

Əslində rəqəmsallaşmanın ən böyük nəticəsi məhz vətəndaş məmnuniyyətinin yüksəldilməsi və dövlət xidmətlərinin insan mərkəzli modelə keçididir.

Müasir dünyada neft, qaz və digər təbii sərvətlərlə yanaşı məlumat da strateji resurs hesab olunur. Dövlətlərin rəqabət qabiliyyəti artıq malik olduqları məlumatların həcmi ilə deyil, həmin məlumatları necə emal etməsi və istifadə etməsi ilə müəyyən edilir.

Azərbaycanın yaratmağa başladığı Milli Məlumat Hövzəsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Müxtəlif dövlət qurumlarında toplanan məlumatların vahid platformada birləşdirilməsi, məlumatların standartlaşdırılması və onların analitika alətləri vasitəsilə emalı gələcəkdə dövlət idarəçiliyində tamamilə yeni imkanlar açacaq.

Bu sistem vasitəsilə vətəndaşların ehtiyacları əvvəlcədən müəyyən edilə, sosial siyasət daha dəqiq planlaşdırıla, iqtisadi qərarlar isə real vaxt məlumatları əsasında qəbul oluna bilər.

Başqa sözlə, dövlət idarəçiliyi reaktiv modeldən proqnozlaşdırıcı modelə keçəcək.

Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf strategiyasında diqqəti cəlb edən mühüm istiqamətlərdən biri innovasiya ekosisteminin formalaşdırılmasıdır.

Qlobal təcrübə göstərir ki, texnologiya sektorunun inkişafı yalnız maliyyə resursları ilə mümkün deyil. Bunun üçün əlverişli hüquqi mühit, investorların müdafiəsi, risk kapitalının təşviqi və istedadların cəlb edilməsi vacibdir.

34 qanuna dəyişiklikləri nəzərdə tutan geniş islahat paketi məhz bu məqsədə xidmət edir.

SAFE, Convertible Note, ESOP kimi müasir investisiya alətlərinin tətbiqi Azərbaycanın startap ekosistemini beynəlxalq standartlara yaxınlaşdırır. Eyni zamanda vençur fondlarının fəaliyyətinin hüquqi əsaslarının yaradılması və uzunmüddətli vergi güzəştləri texnologiya sektoruna investisiya axınını sürətləndirə bilər.

Əgər bu islahatlar effektiv şəkildə icra olunarsa, Azərbaycan təkcə texnologiya istehlakçısı deyil, texnologiya ixracatçısına çevrilmək imkanları əldə edəcək.

Bu isə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi strategiyasına mühüm töhfə verə bilər.

Son illərdə süni intellekt qlobal inkişafın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilib. Dünyanın aparıcı dövlətləri bu sahəyə milyardlarla dollar sərmayə yatırır və texnoloji üstünlük uğrunda ciddi rəqabət aparırlar.

Azərbaycanın süni intellekti milli prioritetlər sırasına daxil etməsi strateji baxımdan düzgün qərardır.

Virtual vətəndaş köməkçisinin istifadəyə verilməsi, dövlət xidmətlərində süni intellekt həllərinin tətbiqi, milli GPU infrastrukturunun qurulması və “Regulatory Sandbox” modelinin hazırlanması göstərir ki, ölkə yalnız texnologiyadan istifadə etməyi deyil, eyni zamanda bu sahədə öz ekosistemini formalaşdırmağı qarşıya məqsəd qoyub.

Burada əsas məsələ texnologiyanın özü deyil, onun idarə olunmasıdır.

Süni intellekt dövlət idarəçiliyində məhsuldarlığı artırmaqla yanaşı, etik, hüquqi və təhlükəsizlik məsələlərini də gündəmə gətirir. Buna görə də Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının sədri, Mehriban xanım Əliyevanın Şuranın iclasında vurğuladığı kimi, bütün qərarların milli maraqlar əsasında qəbul edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Texnoloji inkişafın milli maraqlarla uzlaşdırılması rəqəmsal suverenliyin əsas şərtidir.

Rəqəmsal transformasiya nə qədər genişlənirsə, kibertəhdidlər də bir o qədər artır.

Bu gün enerji sistemləri, maliyyə sektoru, dövlət xidmətləri və kritik infrastruktur obyektləri kiberhücumların əsas hədəfləri sırasında yer alır.

Bu baxımdan Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyinin yaradılması və vahid milli kibertəhlükəsizlik modelinin formalaşdırılması xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır.

SOC, CERT və Rəqəmsal Tədqiqat Mərkəzinin vahid koordinasiya altında fəaliyyət göstərməsi ölkənin kiberdayanıqlılıq imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirə bilər.

Xüsusilə diqqət çəkən məqam süni intellekt texnologiyalarının kibermüdafiədə tətbiqidir. Müasir hücumların sürəti və mürəkkəbliyi nəzərə alınarsa, ənənəvi müdafiə üsulları artıq kifayət etmir. Süni intellekt əsaslı monitorinq və təhdidlərin qabaqlayıcı aşkarlanması gələcəyin təhlükəsizlik modelinin əsasını təşkil edir.

Bu sahədə həyata keçirilən tədbirlər Azərbaycanın beynəlxalq kibertəhlükəsizlik reytinqlərində mövqeyinin güclənməsinə də töhfə verə bilər.

İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, texnologiyanın uğuru ilk növbədə insan kapitalından asılıdır.

Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi “Rəqəmsal bacarıqlar”, “STEAM Azərbaycan” və “Rəqəmsal məktəb” layihələri məhz bu məqsədə xidmət edir.

İT ixtisaslarına marağın artması, məktəblərin müasir infrastrukturla təmin olunması və elektron təhsil xidmətlərinin genişləndirilməsi gələcək texnoloji iqtisadiyyat üçün zəruri kadr bazasının formalaşmasına imkan yaradır.

Süni intellekt əsaslı fərdiləşdirilmiş təhsil modellərinin tətbiqi isə növbəti mərhələdə təhsil sisteminin keyfiyyət göstəricilərinə ciddi təsir göstərə bilər.

Çünki rəqəmsal transformasiya yalnız texnologiya layihəsi deyil, insan kapitalı layihəsidir.

Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf strategiyası bütövlükdə qiymətləndirildikdə aydın görünür ki, qarşıya qoyulan məqsəd ayrı-ayrı xidmətlərin elektronlaşdırılmasından daha genişdir. Söhbət dövlət idarəçiliyinin, iqtisadi modelin və ictimai münasibətlərin yeni texnoloji əsaslar üzərində yenidən qurulmasından gedir.

Rəqəmsal İnkişaf Şurasının fəaliyyəti, 2026–2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı, innovasiya və süni intellekt sahəsində hüquqi islahatlar, milli kibertəhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılması və insan kapitalına yönəlmiş investisiyalar Azərbaycanın rəqəmsal suverenliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.

Bu siyasətin uğurlu icrası ölkənin regional texnologiya mərkəzinə çevrilməsinə, qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişafına və dövlət xidmətlərinin keyfiyyətcə yeni səviyyəyə yüksəlməsinə imkan verə bilər. Ən əsası isə Azərbaycanı qlobal rəqəmsal transformasiya proseslərinin passiv iştirakçısından aktiv və təşəbbüskar aktoruna çevirmək potensialına malikdir.

Azər Kərimli

Milli Məclisin deputatı