Beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizlik məsələləri dövlətlərin xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Müasir dövrdə isə təhlükəsizlik anlayışının məzmunu daha da genişlənib. Ənənəvi hərbi və siyasi amillərlə yanaşı, iqtisadi sabitlik, enerji təchizatı, nəqliyyat əlaqələri, humanitar münasibətlər və rəqəmsal infrastrukturun dayanıqlılığı da dövlətlərin təhlükəsizlik gündəliyində mühüm yer tutur. Qloballaşan dünyada dövlətlərin maraqları bir-biri ilə sıx bağlı olduğundan regional problemlər çox vaxt bir ölkənin sərhədləri daxilində qalmır. Ticarət marşrutlarında yaranan çətinliklər, enerji bazarlarındakı dəyişikliklər, siyasi gərginliklər və iqtisadi böhranlar bir neçə dövlətə eyni vaxtda təsir göstərə bilər. Buna görə də regional təhlükəsizliyin təmin olunması yalnız ayrı-ayrı ölkələrin imkanlarından deyil, həm də onların birgə fəaliyyətindən və qarşılıqlı etimadından asılıdır. Prezident İlham Əliyevin 15 oktyabr 2026-cı ildə Bakıda keçirilən AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi fikirlər bu məsələyə kompleks yanaşmanın əhəmiyyətini göstərir. Dövlət başçısı Azərbaycanın müxtəlif dövlətlərlə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar sahələrdə əməkdaşlığının regionda təhlükəsizlik sisteminin möhkəmlənməsinə töhfə verdiyini vurğulayıb. Bu tezis əməkdaşlığın ayrı-ayrı sahələrini vahid regional sabitlik çərçivəsində nəzərdən keçirməyə imkan verir.
Dövlətlər arasında münasibətlərin davamlılığı ilk növbədə siyasi dialoqun mövcudluğu ilə bağlıdır. Beynəlxalq münasibətlərdə maraqların və mövqelərin tam üst-üstə düşməməsi təbiidir. Əsas məsələ bu fərqlərin necə idarə olunması, fikir ayrılıqlarının hansı vasitələrlə müzakirə edilməsi və ortaq maraqların hansı prinsiplər əsasında müəyyənləşdirilməsidir. Siyasi dialoq tərəflərə bir-birinin mövqeyini daha yaxşı anlamaq, mümkün gərginlikləri müzakirə etmək və əməkdaşlıq üçün ortaq məqamlar tapmaq imkanı verir. Bu prosesin səmərəli olması üçün dövlətlər arasında müntəzəm təmasların qorunması, diplomatik kanalların açıq saxlanılması və qarşılıqlı öhdəliklərə hörmət vacibdir.
Azərbaycanın ikitərəfli və çoxtərəfli formatlarda müxtəlif ölkələrlə əməkdaşlığı bu baxımdan əhəmiyyətlidir. İkitərəfli münasibətlər konkret məsələlər üzrə birbaşa danışıqlar aparmağa imkan verdiyi halda, çoxtərəfli platformalar daha geniş regional problemlərin müzakirəsi üçün şərait yaradır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın müstəqil xarici siyasətinin bərabərhüquqluluq, daxili işlərə qarışmama, ərazi bütövlüyü və suverenliyə hörmət prinsiplərinə əsaslandığı da vurğulanıb. Bu prinsiplər dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin və hüquqi əsasların əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Onların ardıcıl tətbiqi siyasi dialoqun davamlılığı və regional münasibətlərin proqnozlaşdırıla bilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə Asiya dövlətləri arasında dialoqun, qarşılıqlı etimadın və əməkdaşlığın təşviqinə yönəlmiş platformadır. Belə çoxtərəfli mexanizmlər müxtəlif siyasi və iqtisadi maraqlara malik dövlətləri ortaq müzakirə məkanında bir araya gətirməklə regional məsələlərin müzakirəsinə imkan yaradır. AQEM-in əhəmiyyəti yalnız zirvə görüşlərinin keçirilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu cür platformaların səmərəliliyi dövlətlər arasında müntəzəm əlaqələrin qurulması, praktiki əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi və əldə olunan razılaşmaların həyata keçirilməsi ilə bağlıdır.
2026-cı il oktyabrın 15-də Bakıda keçirilən 7-ci Zirvə Görüşündə Laosun təşkilata üzv qəbul edilməsi və Azərbaycanın AQEM-ə sədrliyinin 2028-ci ilədək uzadılması barədə qərarın qəbul olunması platformanın inkişafı baxımından əhəmiyyətli hadisələr kimi çıxış edib. Zirvə görüşündə Bakı Bəyannaməsinin və əməkdaşlığın digər istiqamətlərinə dair sənədlərin qəbul edilməsi də çoxtərəfli müzakirələrin nəticələrinin sənədləşdirilməsinə xidmət edib. Azərbaycanın bu platformada fəaliyyəti ölkənin Asiya dövlətləri ilə siyasi təmaslarının genişləndirilməsi və regional əməkdaşlıq məsələlərinin müzakirəsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, çoxtərəfli diplomatiyanın real nəticələri iştirakçı dövlətlərin ortaq öhdəliklərə münasibətindən, dialoqun davamlılığından və razılaşdırılmış təşəbbüslərin praktikada tətbiqindən asılıdır.
Regional təhlükəsizliyin iqtisadi ölçüsü son dərəcə əhəmiyyətlidir. Dövlətlər arasında ticarət əlaqələri, investisiya layihələri, sənaye kooperasiyası və birgə iqtisadi təşəbbüslər qarşılıqlı maraqların formalaşmasına kömək edir. İqtisadi əlaqələrin genişlənməsi tərəfdaş ölkələr üçün əməkdaşlığın qorunmasını və mövcud problemlərin danışıqlar yolu ilə həllini daha əhəmiyyətli edə bilər. Azərbaycanın müxtəlif ölkələrlə iqtisadi əməkdaşlığı bu kontekstdə nəzərdən keçirilə bilər. Ticarət əlaqələrinin inkişafı, investisiyaların cəlb edilməsi və nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi ölkənin regional iqtisadi münasibətlərdə iştirakını artırır. Bu əlaqələr eyni zamanda tərəfdaş dövlətlər arasında uzunmüddətli iqtisadi maraqların formalaşmasına şərait yaradır. Lakin iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinin təhlükəsizliyə təsiri avtomatik xarakter daşımır. İqtisadi qarşılıqlı asılılıq müəyyən hallarda riskləri də artıra bilər. Məsələn, ticarət və təchizat marşrutlarının məhdud sayda istiqamətdən asılı olması böhran zamanı əlavə çətinliklər yarada bilər. Buna görə də iqtisadi əməkdaşlığın təhlükəsizlik baxımından səmərəli olması üçün marşrutların şaxələndirilməsi, iqtisadi dayanıqlılığın artırılması və risklərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi vacibdir.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu regionlararası nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında iştirak edən ölkələrdən birinə çevirir. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində bağlantıların genişləndirilməsi beynəlxalq ticarətin inkişafı, yüklərin alternativ marşrutlarla daşınması və iqtisadi münasibətlərin dərinləşməsi üçün imkanlar yaradır. Nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı regional təhlükəsizlik baxımından da əhəmiyyətlidir. Etibarlı nəqliyyat marşrutları böhran vəziyyətlərində təchizatın davamlılığının qorunmasına, iqtisadi fəaliyyətin fasiləsizliyinə və tərəfdaşlar arasında əlaqələrin saxlanılmasına kömək edə bilər. Bununla yanaşı, nəqliyyat sistemlərinin dayanıqlılığı infrastrukturun texniki vəziyyətindən, sərhəd-keçid prosedurlarının səmərəliliyindən, rəqəmsal idarəetmədən və dövlətlərarası koordinasiyadan asılıdır. Marşrutların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, yük axınlarının izlənməsi və logistika sistemlərinin müasir tələblərə uyğunlaşdırılması da mühüm məsələlərdir.
Regional təhlükəsizliyin davamlı olması üçün dövlətlər arasında əməkdaşlıq beynəlxalq hüququn prinsipləri ilə uzlaşdırılmalıdır. Suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət, dövlətlərin bərabərliyi, daxili işlərə qarışmamaq və mübahisələrin dinc yollarla həlli beynəlxalq münasibətlərin hüquqi əsasları sırasında mühüm yer tutur.Prezident İlham Əliyevin AQEM-dəki çıxışında beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartlara və seçici yanaşmalara qarşı mövqeyin ifadə olunması bu prinsiplərin tətbiqi məsələsini gündəmə gətirir. Dövlətlərarası münasibətlərdə eyni hüquqi prinsiplərin ardıcıl tətbiqi beynəlxalq normalara inamın qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Uzunmüddətli regional təhlükəsizlik üçün dövlətlər arasında əlaqələrin genişləndirilməsi ilə yanaşı, mümkün risklərin idarə olunması, infrastrukturun dayanıqlılığının artırılması və mübahisələrin dinc vasitələrlə həlli istiqamətində ardıcıl fəaliyyət tələb olunur. Bu şərtlər daxilində əməkdaşlıq yalnız cari iqtisadi və siyasi maraqların təmin edilməsi vasitəsi deyil, həm də regionda sabitliyin möhkəmləndirilməsi üçün davamlı mexanizmə çevrilə bilər. Azərbaycanın qarşısında duran əsas imkanlardan biri coğrafi mövqeyini, beynəlxalq tərəfdaşlıqlarını və çoxtərəfli diplomatik fəaliyyətini qarşılıqlı fayda və etimad prinsipləri ilə uzlaşdırmaqdır. Bu istiqamətdə atılan addımlar ölkənin regional əlaqələrinin inkişafına və Avrasiya məkanında əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsinə töhfə verə bilər.
Aybəniz Rüstəmova,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
