Azərbaycan diplomatiyası: Milli maraqların etibarlı müdafiəsi

9 iyul – Azərbaycan Respublikasının diplomatik xidmət orqanları əməkdaşlarının peşə bayramına həsr olunur

  Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi dərin geosiyasi dəyişikliklər, qlobal çağırışlar və yeni əməkdaşlıq formatları ilə xarakterizə olunur. Belə bir şəraitdə dövlətlərin beynəlxalq nüfuzu artıq yalnız iqtisadi inkişaf səviyyəsi və ya hərbi potensialı ilə müəyyən edilmir. Xarici siyasətin ardıcıllığı, diplomatik xidmətin peşəkarlığı, beynəlxalq hüquqa hörmət və milli maraqların ardıcıl müdafiəsi dövlətlərin beynəlxalq mövqeyini müəyyən edən əsas amillər sırasındadır. Məhz bu amillər dövlətlər arasında etimadın formalaşmasına, uzunmüddətli tərəfdaşlığın qurulmasına və beynəlxalq əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu baxımdan diplomatiya dövlətin xarici siyasətinin həyata keçirilməsi vasitəsi olmaqla yanaşı, milli təhlükəsizliyin təmin edilməsində, davamlı inkişafın dəstəklənməsində və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsində strateji əhəmiyyət kəsb edən fəaliyyət sahəsidir.

   Azərbaycan diplomatiyasının tarixi xalqımızın zəngin dövlətçilik ənənələrinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə milli diplomatik xidmətin təşkilatlanması və institusional inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. 1919-cu il 9 iyul tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Xarici İşlər Nazirliyinin Katibliyinə dair Müvəqqəti Təlimatın qəbul edilməsi müasir Azərbaycan diplomatik xidmətinin institusional təşkili baxımından mühüm mərhələ olmuşdur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 avqust 2007-ci il tarixli Sərəncamına əsasən həmin tarix ölkəmizdə diplomatik xidmət orqanları əməkdaşlarının peşə bayramı kimi qeyd olunur. Bu əlamətdar gün diplomatik xidmətin dövlətçilik tariximizdəki yerini xatırlatmaqla yanaşı, milli maraqların beynəlxalq müstəvidə qorunması istiqamətində çalışan diplomatların peşəkar fəaliyyətinə verilən yüksək dəyərin ifadəsidir.                                                                              

   Diplomatiyanın missiyası dövlətlər arasında münasibətlərin inkişaf etdirilməsi ilə məhdudlaşmır. O, milli maraqların beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə uyğun şəkildə müdafiəsini təmin edir, qarşılıqlı etimadı möhkəmləndirir, siyasi dialoqu və iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirir, sülhün və sabitliyin qorunmasına töhfə verir. Diplomatik fəaliyyətin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, onun nəticələri əksər hallarda ictimaiyyətə görünməyən uzunmüddətli danışıqların, hüquqi və siyasi təhlillərin, strateji planlaşdırmanın və peşəkar qərarların məntiqi yekunu kimi formalaşır.

   Müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycan milli maraqlara, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa əsaslanan müstəqil xarici siyasət kursu formalaşdırmışdır. Dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi, regional sabitliyin qorunması və çoxtərəfli diplomatiyada fəal iştirak bu siyasətin əsas istiqamətlərini təşkil etmişdir. Dünyada baş verən mürəkkəb geosiyasi proseslər fonunda Azərbaycan beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanan xarici siyasət həyata keçirməklə beynəlxalq əməkdaşlıq əlaqələrini ardıcıl şəkildə genişləndirmişdir.

   Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev diplomatik xidmət orqanlarının 100 illik yubileyinə həsr olunmuş VI müşavirənin iştirakçılarına ünvanladığı 8 iyul 2019-cu il tarixli müraciətində qeyd etmişdir: “Xarici siyasətimiz uğurlu daxili siyasətimizin davamıdır.” Bu fikir Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərini ümumiləşdirən yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər. Güclü iqtisadi inkişaf, siyasi sabitlik, milli həmrəylik və davamlı islahatlar ölkənin beynəlxalq mövqeyinin m öhkəmlənməsi üçün mühüm zəmin yaradır.                                   

  Son illər Azərbaycanın xarici siyasəti beynəlxalq əməkdaşlıq əlaqələrinin genişlənməsinə və çoxtərəfli diplomatiyada fəal iştirakına mühüm töhfə vermişdir. Dövlət başçısının müxtəlif ölkələrə rəsmi və işgüzar səfərləri, xarici dövlət və hökumət başçıları ilə keçirdiyi görüşlər, beynəlxalq təşkilatların sammitlərində iştirakı və irəli sürdüyü təşəbbüslər ölkəmizin beynəlxalq dialoq imkanlarının genişlənməsinə şərait yaratmışdır. Qarşılıqlı hörmətə, beynəlxalq hüquqa və milli maraqların müdafiəsinə əsaslanan xarici siyasət Azərbaycanın beynəlxalq əməkdaşlıq əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.                                                          

    Bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri iqtisadi diplomatiyanın inkişafıdır. Azərbaycanın təşəbbüsü və iştirakı ilə həyata keçirilən beynəlxalq enerji və nəqliyyat layihələri ölkəmizin geostrateji əhəmiyyətini artırmışdır. Regional və qlobal əməkdaşlığa töhfə verən bu layihələr iqtisadi inkişafla yanaşı, dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə və uzunmüddətli tərəfdaşlıq münasibətlərinin inkişafına da xidmət edir.

  Müasir diplomatiya artıq yalnız siyasi münasibətlərin tənzimlənməsi ilə məhdudlaşmır.     

Qloballaşma, texnoloji inkişaf və beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən dəyişikliklər diplomatik fəaliyyətin əhatə dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmişdir. Enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri, iqlim dəyişiklikləri, rəqəmsal transformasiya, kibertəhlükəsizlik, ərzaq və su təhlükəsizliyi, eləcə də humanitar əməkdaşlıq müasir xarici siyasətin əsas istiqamətləri sırasındadır. Bu reallıq diplomatik xidmətin daim yenilənməsini və yeni çağırışlara uyğun inkişafını zəruri edir.                                                                                                                                                            

  Müasir diplomat yalnız dövlətini beynəlxalq səviyyədə təmsil edən rəsmi şəxs deyil. O, beynəlxalq hüququ dərindən bilən, geosiyasi prosesləri təhlil etməyi bacaran, müxtəlif maraqları uzlaşdıran, dialoq mədəniyyətinə malik və milli maraqları peşəkar şəkildə müdafiə edən mütəxəssis olmalıdır. Bu baxımdan diplomatik xidmət yüksək intellektual hazırlıq, analitik təfəkkür, xarici dilləri mükəmməl bilmə, geniş dünyagörüşü və dövlətçilik məsuliyyəti tələb edən peşə sahəsidir.

 Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyada iştirakı beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində irəli sürdüyü təşəbbüslərdə də öz əksini tapır. Bu baxımdan Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi dövrü xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ölkəmiz bu müddətdə beynəlxalq həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi, çoxtərəfliliyin təşviqi və üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində müxtəlif təşəbbüslərlə çıxış etmişdir. Bu fəaliyyət Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda dialoqu və çoxtərəfli əməkdaşlığı dəstəkləyən dövlət kimi tanınmasına töhfə vermişdir.

 Azərbaycanın beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsinin göstəricilərindən biri də 2024-cü ildə BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransına (COP29) ev sahibliyi etməsi olmuşdur. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən nümayəndələri, beynəlxalq təşkilatları və ekspertləri bir araya gətirən bu tədbir Azərbaycanın qlobal problemlərin müzakirəsində fəal iştirakını və beynəlxalq əməkdaşlığa verdiyi töhfəni nümayiş etdirmişdir. COP29 eyni zamanda ölkəmizin irimiqyaslı beynəlxalq tədbirlərin təşkili sahəsində malik olduğu təcrübəni və diplomatik potensialını da nümayiş etdirmişdir.

  İqtisadi diplomatiyanın mühüm istiqamətlərindən biri olan enerji və nəqliyyat sahəsində həyata keçirilən layihələr Azərbaycanın geostrateji mövqeyini daha da gücləndirmişdir. Xəzər hövzəsini Avropa bazarları ilə birləşdirən enerji marşrutları, Orta Dəhlizin inkişafı və beynəlxalq nəqliyyat infrastrukturunun genişləndirilməsi ölkəmizin regional əməkdaşlıqda rolunu artırmışdır. Bu layihələr iqtisadi fayda ilə yanaşı, regionda qarşılıqlı etimadın və uzunmüddətli əməkdaşlığın inkişafına da töhfə verir.

    Müasir diplomatiyanın mühüm istiqamətlərindən biri də humanitar diplomatiyadır. Təhsil, elm, mədəniyyət və idman sahələrində beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın və etimadın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Azərbaycanın beynəlxalq humanitar forumlara ev sahibliyi etməsi, mədəniyyətlərarası dialoqu təşviq edən təşəbbüsləri və təhsil sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafına verdiyi töhfələr ölkəmizin yumşaq güc potensialının formalaşmasına mühüm təsir göstərir. Bu istiqamətdə universitetlər, elmi müəssisələr və vətəndaş cəmiyyəti institutları dövlət diplomatiyasını tamamlayan mühüm tərəfdaşlar kimi çıxış edirlər.

   Qloballaşma və sürətlə dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemi diplomatik xidmət qarşısında yeni və daha mürəkkəb vəzifələr müəyyənləşdirir. Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı, kibertəhlükəsizlik, informasiya təhlükəsizliyi, iqlim dəyişiklikləri, beynəlxalq miqrasiya, enerji və ərzaq təhlükəsizliyi kimi məsələlər müasir beynəlxalq münasibətlərin əsas gündəm mövzularındandır. Belə şəraitdə diplomatiya yalnız mövcud proseslərə reaksiya verən fəaliyyət sahəsi deyil, həm də gələcək riskləri qabaqcadan qiymətləndirən və milli maraqların uzunmüddətli təminatına xidmət edən strateji idarəetmə vasitəsidir.

  Bu reallıq diplomatik xidmət sisteminin davamlı inkişafını, peşəkar insan kapitalının gücləndirilməsini və qabaqcıl beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsini zəruri edir. Güclü diplomatik məktəbin formalaşdırılması, analitik düşüncəyə malik, xarici dilləri mükəmməl bilən, beynəlxalq hüququ dərindən mənimsəyən və qlobal prosesləri düzgün təhlil edə bilən mütəxəssislərin hazırlanması dövlətin xarici siyasətinin gələcək uğurlarının mühüm təminatlarından biridir. Diplomatik fəaliyyət yalnız peşəkar bilik deyil, həm də yüksək məsuliyyət, dövlətçilik təfəkkürü və milli maraqlara sadiqlik tələb edir.

   Bu baxımdan gələcəyin diplomatlarının hazırlanmasında ali təhsil müəssisələrinin üzərinə xüsusi məsuliyyət düşür. Universitetlər yalnız nəzəri biliklərin öyrədildiyi təhsil ocaqları deyil, həm də dövlət idarəçiliyi, beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya sahəsində peşəkar kadrların yetişdirildiyi strateji mərkəzlərdir. Tələbələrin beynəlxalq hüquq, xarici siyasət, beynəlxalq təşkilatlar və qlobal idarəetmə sahəsində müasir biliklərə yiyələnməsi, analitik düşüncə qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi və xarici dillər üzrə hazırlığının gücləndirilməsi gələcək diplomatik xidmətin keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Akademik mübadilə proqramları, beynəlxalq elmi konfranslar və praktiki layihələr isə onların peşəkar inkişafına və qlobal prosesləri daha dərindən mənimsəmələrinə mühüm töhfə verir.

  Müasir Azərbaycan diplomatik xidmətinin bir əsrdən artıq inkişaf yolu göstərir ki, milli maraqlara söykənən ardıcıl xarici siyasət, peşəkar diplomatik xidmət və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə sadiqlik dövlətimizin beynəlxalq mövqeyinin əsas dayaqlarıdır. Tarixdən gələn zəngin dövlətçilik ənənələri ilə müasir dövrün çağırışlarını uzlaşdıran Azərbaycan diplomatiyası ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin möhkəmlənməsinə və beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafına töhfə verməyə davam edir.                                                                                            

   Nəticə etibarilə, diplomatik xidmət dövlətin milli maraqlarının beynəlxalq müstəvidə qorunmasında, sülhün və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsində, eləcə də beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafında mühüm rol oynayır. Azərbaycanın çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinə söykənən və müasir çağırışlara uyğun inkişaf edən diplomatik xidməti gələcəkdə də ölkəmizin xarici siyasət prioritetlərinin həyata keçirilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edəcəkdir.

  9 iyul – Azərbaycan Respublikasının diplomatik xidmət orqanları əməkdaşlarının peşə bayramı münasibətilə ölkəmizin diplomatik korpusunun bütün əməkdaşlarını səmimi-qəlbdən təbrik edir, onlara möhkəm cansağlığı, məsuliyyətli fəaliyyətlərində yeni nailiyyətlər və Azərbaycan dövlətinə xidmət kimi şərəfli missiyalarında davamlı uğurlar arzulayıram.

Fidan Əliyeva
Qərbi Kaspi Universitetinin
Siyasi və İctimai Elmlər fakültəsinin dekanı